Kanser yaşı gerçekten düştü mü? 50 yaş altındaki artış bilim insanlarını endişelendiriyor

Uluslararası kanser kayıtlarından elde edilen veriler, son 20 yılda bazı kanser türlerinde vaka sayısının iki katına çıktığını ortaya koyuyor. Ancak bu artışın gerçek nedeni hâlâ tam olarak aydınlatılamadı.

Artışın, hastalıkların gerçekten yaygınlaşmasından mı yoksa toplumdaki farkındalığın artması, tanı imkânlarının gelişmesi ve erken evrede daha fazla tespit yapılmasından mı kaynaklandığı kesin olarak bilinmiyor.

Bağırsak kanserinde çarpıcı rakamlar

Bağırsak kanseri konusundaki veriler özellikle kaygı verici. İngiltere'de 2001 yılında 50 yaşın altındaki her 26.000 kişiden birine bağırsak kanseri teşhisi konuluyordu. 2023'te ise bu oran her 12.000 kişiden bire yükseldi. Yani milenyumun başına kıyasla vaka oranı yaklaşık iki katına çıktı.

Bu veriler, İngiltere, ABD ve Hollanda'daki kanser kayıtlarını inceleyen uluslararası bir araştırma ağı tarafından analiz edildi. Dünya Kanser Araştırma Fonu bünyesinde yürütülen çalışmada, 50'nin üzerinde ülkeden gelen kayıtlar değerlendirildi.

"Küçük bir sayının üç katı da hâlâ küçük bir sayı"

Klinik epidemiyoloji uzmanı Amy Berrington de Gonzalez, rakamların iki katına çıkmasına rağmen genel düzeyin hâlâ düşük olduğuna dikkat çekiyor: "Kanser gençlerde hâlâ nadir görülüyor. Küçük bir sayının üç katı da hâlâ küçük bir sayıdır."

Ancak bilim insanları, artışın küresel bir eğilim olması nedeniyle neden yükseldiğini anlamak için kapsamlı çalışmalar yürütüyor.

Latin Amerika'da gençlerde kanser hızla artıyor

2025'te yayımlanan bir araştırma, 50 ülke ve bölgenin 2017'ye kadar olan kayıtlarını inceledi. Bu bölgelerin 27'sinde gençler arasındaki bağırsak kanseri vakalarının arttığı belirlendi.

Latin Amerika'da bu artış özellikle şu ülkelerde görüldü:

• Şili - Yıllık yaklaşık yüzde 4'lük artış, kaydedilen en yüksek oranlardan biri
• Arjantin
• Ekvador
• Kosta Rika
• Porto Riko

Kanser epidemiyolojisi uzmanı Marc Gunter, Latin Amerika'nın gelişim sürecinde daha zengin ülkelerin izlediği yolu takip edeceğini düşünüyor. "Batı tarzı yaşam biçimine giderek daha fazla yaklaşan beslenme alışkanlıkları ve daha hareketsiz bir günlük yaşam yaygınlaşıyor. Bence bu zaten oluyor."

Berrington de Gonzalez ise özellikle obezite oranlarının hızla arttığı Brezilya ve Meksika gibi ülkelerde daha iyi değerlendirme yapılabilmesi için kanser kayıt sistemlerinin geliştirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Gençlerde altı kanser türü belirgin biçimde artıyor

42 ülkeden verilerin değerlendirildiği bir başka araştırma, 2003 ile 2017 arasındaki verileri 20-49 yaş ve 50 yaş üzeri olmak üzere iki yaş grubu üzerinden karşılaştırdı.

Ülkelerin çoğunda altı kanser türünün gençler arasında artış gösterdiği tespit edildi:

• Tiroid kanseri
• Meme kanseri
• Bağırsak kanseri
• Böbrek kanseri
• Rahim kanseri
• Kan kanseri

Bağırsak kanseri dışındaki bu türlerde 50 yaş üzerindeki grupta da artış kaydedildi. Ancak bağırsak kanserinde veriler gerçekten sıra dışıydı: Ülkelerin yaklaşık üçte birinde gençler arasındaki vaka artışı, yaşlılara kıyasla daha yüksek çıktı.

Berrington de Gonzalez bu konuda şu önemli noktaya dikkat çekiyor: "Gençlerde artarken yaşlılarda azalan tek kanser türü bağırsak kanseri gibi görünüyor."

Erken teşhis artışı açıklıyor mu?

ABD'de 15-39 yaş aralığındaki yetişkinlerde pankreas kanserini inceleyen bir araştırma, vakalardaki artışın neredeyse tamamen erken evrede teşhis edilen tümörlerden kaynaklandığını ortaya koydu. Ölüm oranlarında ise herhangi bir değişiklik tespit edilmedi.

Bu da toplumdaki farkındalığın artmasıyla birlikte insanların kontrol ve taramalara daha istekli gitmesinin, vaka sayısını yükseltmiş olabileceğini gösteriyor.

Ancak bağırsak kanseri söz konusu olduğunda tablo farklı. ABD'de yapılan bazı araştırmalar, ileri evre bağırsak kanseri vakalarının da arttığını gösteriyor. Bu da yalnızca teşhis sayısındaki artış değil, hastalığın gerçekten yaygınlaştığı anlamına geliyor.

Obezite ile kanser arasındaki bağlantı

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı'na göre obezite, en az 13 kanser türünün kanıtlanmış nedenleri arasında yer alıyor.

2021'de yapılan bir değerlendirmeye göre:

• Fazla kilolu gençlerde 50 yaşından önce bağırsak kanserine yakalanma olasılığı iki katına çıkıyor
• 1990'lardan bu yana yetişkinlerde obezite oranları iki katına çıkarken genç yetişkinlerde bu oran dört katına yükseldi
• Obezite artışının en hızlı olduğu grup genç yetişkinler

Beslenme alışkanlıkları da belirleyici

Beslenmenin kanser riski üzerindeki etkisi de bilim insanları tarafından yakından inceleniyor:

• İşlenmiş et ürünleri kanserojen olarak kabul ediliyor
• Alkol bilinen risk faktörleri arasında yer alıyor
• Lif bakımından zengin gıdalar (sebze, tam tahıllar, baklagiller) kanser riskini azaltıyor

Bazı uzmanlar yüksek oranda işlenmiş gıdalar ve mikroplastiklerin de kansere yol açabileceğini öne sürüyor. Ancak uzmanlar bu konudaki kanıtların henüz net olmadığını belirtiyor. Gunter bu konuda "Çok fazla abartı var" uyarısında bulunuyor.

Berrington de Gonzalez de beslenme değişikliklerinin kansere nasıl etki ettiğinin henüz tam olarak bilinmediğinin altını çiziyor.

Kanser riski nasıl düşürülebilir?

Uzmanlar, insanların hazır gıdalara ve masa başı işlere göre şekillenmiş modern toplumlarda yaşamakla suçlanmasının doğru olmadığını, kalıcı değişim için sağlık politikalarının da dönüşmesi gerektiğini vurguluyor.

Buna rağmen bireysel düzeyde yapılabileceklerin de büyük önemi var:

• Sağlıklı kiloyu korumak
• Düzenli olarak hareket etmek, yürüyüşe çıkmak
• Lifli gıda tüketimini artırmak
• İşlenmiş et tüketimini azaltmak
• Daha fazla meyve ve sebze yemek

"Bunların hiçbiri şu anda çok moda olmayabilir ama gerçekten çok önemliler" diyen uzmanlar, bu tavsiyelerin kanser riskini anlamlı biçimde azaltabileceğini belirtiyor.

30'lu yaşlardaki kişilere ise uzmanların rahatlatıcı bir mesajı var: Gençlerde kanser vakaları hâlâ görece nadir görülüyor. Ancak eğilimin yakından takip edilmesi ve erken önlemlerin alınması büyük önem taşıyor.