Yaşlanmayı durduran denizanası tıp dünyasına umut verdi

Bilim insanları, zorlu koşullarla karşılaştığında hücrelerini yeniden programlayarak gençlik evresine dönebilen Turritopsis dohrnii adlı denizanasının genetik mekanizmalarını yoğun bir mercekle inceliyor. Okyanuslarda yaşayan ve "ölümsüz denizanası" lakabıyla anılan bu dikkat çekici canlıdan elde edilen verilerin, Alzheimer, inme, kalp krizi ve yaşa bağlı görme kayıpları gibi hastalıkların tedavisinde yepyeni yöntemlere kapı aralaması hedefleniyor.

Laboratuvar testlerinde, bu denizanalarının aç bırakılma, kaynatılma, kesilme ya da aşırı tuzlu ya da tatlı suya maruz kalma gibi son derece zorlu şartlarda dahi hayatta kaldığı tespit edildi.

Yetişkin denizanası, stres unsurlarıyla karşılaştığında tabana çökerek küre biçiminde bir hücre yığınına dönüşüyor; ardından bir ila üç gün içinde erken yaşam evresi sayılan "polip" formuna geri dönerek yüzlerce yeni denizanası üretebilen bir koloni meydana getiriyor.

Yetişkin bir canlının yeniden erken gelişim evresine geri dönebilmesi, hayvanlar aleminde benzersiz bir özellik olarak öne çıkıyor. Kertenkele, solucan veya amfibiler kopan uzuvlarını yenileyebilirken hiçbir tür, tüm vücudunu bebeklik evresine döndüremiyor.

Bu ilginç döngü ilk kez 1992 yılında İtalyan bir araştırmacının hafta sonu beslemeyi unuttuğu denizanalarının öldüğünü sanıp kapta yeni polipler görmesiyle fark edildi.

Biyologların yaptığı değerlendirmelere göre bu dönüşüm, yetişkin dokuların kök hücre benzeri bir duruma geri dönüp yeniden farklılaşmasını sağlayan "transdiferansiyasyon" süreciyle gerçekleşiyor.

Genetik şifre, hücre yenilenmesine yol açabilecek

Araştırmacılar, denizanasının yaşlanmayı durduran bu hücresel mekanizmasının insan dokularında uygulanabilirliğini araştırıyor. Johns Hopkins Üniversitesinden çocuk onkoloğu Dr. Michael Koldobskiy, hedefin yaşlı insanları bebeklik haline getirmek olmadığını, asıl amacın hücre ve dokuların gençleştirilerek hasarların onarılması olduğunu vurguluyor.

Koldobskiy, sürecin işleyişine ilişkin şu ifadeleri paylaştı: "Yeniden bir embriyoya küçülüp hayata baştan başlamayacağız ancak organ ve doku düzeyinde bunun gerçekleşmesi kuvvetle muhtemel. Bu canlıların milyonlarca yıl önce geliştirdiği mekanizmaları anlamak tıp için büyük faydalar sağlayabilir."

İspanya'daki Oviedo Üniversitesinden biyoinformatik uzmanı Victor Quesada ve ekibinin 2022'de yayımladığı genetik harita çalışması da türün sırlarına dair somut veriler sundu.

Gençleşme yeteneği olmayan akraba türlerle kıyaslanan Turritopsis dohrnii'nin DNA yapısında öne çıkan detaylar şöyle:

• Yaşlanmayla oluşan mutasyonları onaran proteinleri üreten gen kopyalarının daha fazla olduğu görüldü
• DNA uçlarını koruyan ve yaşlandıkça kısalan "telomer" yapılarını muhafaza eden protein genlerinin daha yüksek sayıda bulunduğu tespit edildi
• Kist evresinde aşırı aktifleşen bazı genlerin, insanlarda uzun ömürle bağlantılı genlerle benzerlik taşıdığı belirlendi

Biyolojik ölümsüzlük ufukta mı?

Hücresel düzeyde yaşlanmayı yenebilen bu canlı, Akdeniz'den Karayipler'e ve Japonya'ya kadar geniş bir coğrafyada yayılım gösteriyor. Ancak araştırmacılar, türün doğada mutlak bir yenilmezliğe sahip olmadığını hatırlatıyor.

Laboratuvar ortamında bazı bireylerin gençleşme döngüsünü tamamlayamadığı ve bu sürecin bir sınırı olabileceği belirtiliyor. Doğal yaşam alanlarında ise plankton kıtlığı, avcı canlılar ve kolonilerin üzerini kaplayan algler gibi çevresel etkenler denizanalarının ölümüne yol açıyor.

Araştırmacılardan Maria Pascual-Torner, canlının teorik olarak yaşlanmadan ölmeme yeteneği taşısa da aynı zamanda son derece kırılgan bir organizma olduğuna işaret ederek doğadaki en dayanıklı türlerin dahi ölüm gerçeğiyle yüzleştiğini vurguladı.