Kanser tedavisinde devrim: Genetik haritaya göre kişiye özel tedavi dönemi

Kanser tedavisinde yeni bir çağın kapıları aralanıyor. Kişiselleştirilmiş tıp uygulamaları, hastaların genetik özelliklerini merkeze alarak tedavi seçimini bireyselleştiriyor. Dr. Öğr. Üyesi Aslıhan Şengelen, bu alandaki bilimsel gelişmeleri değerlendirdi.

Şengelen, aynı hastalığa sahip bireylerin tedavilere farklı yanıtlar verebildiğini belirterek, bu durumun önemli nedenlerinden birinin kişilerin genetik ve biyolojik özelliklerinin farklı olması olduğunu ifade etti.

"Bir hastada başarılı olan ilaç, başka bir hastada beklenen etkiyi göstermeyebilir, hatta ciddi yan etkilere yol açabilir" diyen Şengelen, kişiselleştirilmiş tıbbın tedavi seçiminde hastalığın yanı sıra hastanın kendine özgü özelliklerini de dikkate almayı amaçladığını vurguladı.

Kanser tedavisinde moleküler özellikler öne çıkıyor

Moleküler biyoloji ve genetik alanındaki gelişmeler, hastalıkların çok daha ayrıntılı incelenmesini mümkün kıldı. Yeni nesil DNA dizileme teknolojileri, tedavi kararlarına doğrudan katkı sunabilecek genetik değişikliklerin tespitini ciddi ölçüde kolaylaştırıyor.

Şengelen, kişiselleştirilmiş tıbbın en önemli uygulama alanlarından birinin kanser olduğunu vurgulayarak, tümörün bulunduğu organ, büyüklüğü ve yayılımı kadar artık moleküler özelliklerinin de değerlendirmeye dahil edildiğini söyledi. Örneğin akciğer kanserindeki belirli EGFR mutasyonları veya meme kanserindeki HER2 düzeyleri, uygun hastalarda hedefe yönelik tedavilerin belirlenmesine yardımcı olabiliyor.

Kişiye özel tedavide yanıt oranı yüzde 17,5'e ulaştı

Dr. Şengelen, Nature Medicine dergisinde yayımlanan ve 400 hastanın katılımıyla yürütülen bir araştırmanın sonuçlarına dikkat çekti. Bu çalışmada elde edilen başlıca bulgular şöyle:

• Tümörün moleküler özelliklerine göre tedavi edilen hastalarda tedaviye yanıt oranı yüzde 17,5 olarak belirlendi.
• Standart tedavi uygulanan grupta bu oran yüzde 10 düzeyinde kaldı.
• Kişiselleştirilmiş tedavi grubunda hastalığın ilerlemesine kadar geçen sürede de belirgin iyileşme görüldü.
• Genel sağkalım açısından henüz net bir farklılık ortaya konulamadı.

Şengelen, bu sonuçların kişiselleştirilmiş tedavinin her hastada aynı yararı sağlayacağı anlamına gelmediğini de ifade etti.

Hastanın tümöründen laboratuvar modeli oluşturuluyor

Kanser tedavisinde araştırılan yenilikçi yöntemlerden biri de hastalardan alınan tümör dokularıyla oluşturulan üç boyutlu organoid modelleri. Bu modeller sayesinde farklı ilaçların tümör üzerindeki etkileri laboratuvar ortamında test edilebiliyor.

Clinical Cancer Research dergisinde yayımlanan bir araştırmada, metastatik kolorektal kanser hastalarından oluşturulan organoidlerin bazı kemoterapi ilaçlarına verdiği yanıtlarla hastaların tedavi sonuçları arasında anlamlı ilişkiler saptandı. Ancak bu yöntemin henüz araştırma ve klinik doğrulama aşamasında olduğu, laboratuvar sonuçlarının hastaların tedaviye vereceği yanıtı her zaman doğru yansıtmayabileceği belirtiliyor.

Genetik testler ilaç yan etkilerini azaltabilecek

Genetik verilerin yalnızca tedavi seçiminde değil, ilaç seçimi ve dozunun belirlenmesinde de kritik bir rol oynadığı belirtiliyor. Farmakogenetik alanındaki araştırmalar bu konuda umut verici sonuçlar sunuyor.

The Lancet dergisinde 2023 yılında yayımlanan ve yaklaşık 7 bin kişinin katılımıyla yürütülen çok merkezli bir araştırmada, 12 genin analizine dayalı ilaç düzenlemeleri değerlendirildi. Şengelen, sonuçları şöyle özetledi:

"Klinik açıdan anlamlı genetik varyant taşıyan ve buna göre tedavisi düzenlenen hastalarda, önemli ilaç yan etkilerinin görülme olasılığında yaklaşık yüzde 30 azalma saptandı."

Bu bulgular, genetik testlerin uygun hasta ve ilaç gruplarında tedavi güvenliğini ciddi biçimde artırabileceğine işaret ediyor.

Bir bebeğe genetik değişimine özel tedavi uygulandı

Gen düzenleme teknolojileri, kişiselleştirilmiş tıbbın geleceğinde merkezi bir rol üstleniyor. 2025 yılında The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan bir çalışma, bu alanda çığır açıcı bir örneğe sahne oldu.

Nadir görülen kalıtsal bir metabolizma hastalığı bulunan bir bebeğe, taşıdığı genetik değişikliğe özel olarak geliştirilen CRISPR tabanlı tedavi uygulandı. İlk değerlendirmelerde olumlu sonuçlar alındı; ancak tek bir hastaya dayanan bu uygulamanın uzun dönem güvenliliği ve etkinliği henüz bilinmiyor.

Zorluklar devam ediyor

Kişiselleştirilmiş tıbbın yaygınlaşmasının önünde hâlâ önemli engeller bulunuyor:

• Genetik testlerin maliyeti
• Testlere erişim eşitsizliği
• Laboratuvar yöntemlerinin standartlaştırılması
• Kişisel genetik bilgilerin korunması

Şengelen, her genetik değişikliğin hastalığa neden olmadığını ve her değişiklik için bir tedavi geliştirilmediğini hatırlatıyor.

Sözlerini şu ifadelerle tamamladı:

"Genetik bilgi tek başına yeterli değil. Bu bilgilerin hastanın klinik bulgularıyla birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Geleceğin tıbbında 'Bu hastalık nasıl tedavi edilir' sorusunun yanında, 'Bu hasta için en uygun tedavi hangisidir' sorusu da giderek daha fazla sorulacak. Kişiselleştirilmiş tıbbın gerçek başarısını ise geliştirilen yöntemlerin laboratuvardaki potansiyelinden çok, hastalara ne ölçüde yarar sağlayabildiği belirleyecek."