Gıda krizine çare: 20 milyon insanı besleyen mucize bitki

Dünya genelinde pirinç, buğday ve mısır küresel kalori ihtiyacının yarısından fazlasını karşılarken, Doğu Afrika ülkesi Etiyopya'da 20 milyondan fazla insanı besleyen devasa bir bitki küresel tarım çevrelerinin dikkatini çekiyor.

Boyu 10 metreye kadar ulaşabilen ve halk arasında "açlık karşıtı ağaç", "mucize ürün" ya da "steroidli muz" olarak anılan enset, yüksek verimi ve zorlu iklim koşullarına dayanıklılığıyla öne çıkıyor.

Koruma biyoloğu James Borrell, bitkinin uyum yeteneğini olağanüstü olarak nitelendirdi. Borrell, türün geniş kitlelerce tanınmamasını şaşırtıcı bulduğunu dile getirdi.

"Yalancı muz" olarak da biliniyor

Yabani türleri Sudan'dan Mozambik'e kadar uzanan geniş Afrika coğrafyasında yetişmesine karşın enset, yalnızca Etiyopya'da tarımsal amaçla yetiştiriliyor. Üretim sahası ülkenin güneybatısındaki dağlık bölgelerde, deniz seviyesinden 1500 ila 3 bin metre yükseklikteki dar bir hatla sınırlı kalıyor.

Muzgiller familyasına ait olan enset, dış görünüşüyle ağacı andırsa da odunsu gövdesi olmayan dev bir otsu bitki özelliği taşıyor. Sıkıca kenetlenen yaprak saplarından oluşan gövdesi ile devasa bir yumruyu andıran toprak altı kökleri ezilip mayalanarak yer altı çukurlarında fermente ediliyor.

Üç ay ile iki yıl arasında süren bu fermantasyonun ardından, Etiyopya'da temel gıda maddesi sayılan ve ekmeğe benzeyen "kocho" hazırlanıyor. Ezme işlemi sırasında süzülen nişastalı sıvıdan ise çorba ve hamur işlerinde kullanılan beyaz bir toz elde ediliyor.

Bitkinin sarı ve turuncu renkli meyveleri sert siyah tohumlarla kaplı olduğu için tüketilmiyor. Bu nedenle enset halk arasında "yalancı muz" adıyla da anılıyor.

• Kuraklığa ve hastalıklara karşı dirençli
• Sadece 60 kök, beş kişilik bir ailenin bir yıllık besin ihtiyacını karşılıyor
• İki yılı aşkın süre toprakta kalabilen çok yıllık bir yapıya sahip

Üretim alanı 12 kat genişletilebilir

2021 tarihli bir araştırma, enset üretim alanlarının 12 kat genişletilebileceğini ortaya koydu. Çalışmaya göre bu genişleme, Sahra Altı Afrika'da 111,5 milyon kişiye yeni bir besin kaynağı sağlayabilir. Bitkinin benzer iklim özelliklerine sahip birçok ülkede yetiştirilebileceği belirtiliyor.

Buna rağmen ürünün neden Etiyopya dışına yayılmadığı tartışma konusu olmayı sürdürüyor. Enset, komşu Kenya, Tanzania ve Uganda'da dahi gıda olarak bilinmiyor.

Yayılmasının önündeki engeller

Uzmanlar, bitkinin yayılmasını engelleyen etkenler arasında kültürel bariyerleri ve Etiyopya'nın sıkı biyolojik koruma yasalarını işaret ediyor. Yerel tahıl teff konusundaki patent anlaşmazlığının ardından bitki materyallerinin ülke dışına çıkarılması sıkı denetimlere bağlandı. Diğer ülkelerdeki yabani türlerin ise gıda üretimine uygun olmadığı ifade ediliyor.

Hasadın makineleşmemiş olması ve kadın çiftçilerin sırtına binen ağır iş gücü de yaygınlaşmanın önünde engel oluşturuyor. Üniversitelerde mekanik çözümler geliştirilse de bu teknolojiler henüz sahaya geniş ölçüde yansımış değil.

Öte yandan Etiyopya'daki çiftçilerin kentleşme ve küreselleşme etkisiyle enset yerine buğday, mısır ve patates gibi nakit getiren ticari ürünlere yöneldiği gözleniyor. Ortaklaşa yapılan bir araştırmaya katılan çiftçilerin yaklaşık yüzde 60'ı, enset ekim alanlarını daralttıklarını ve ev içi tüketimin azaldığını aktardı.

Borrell, iklim krizinin derinleştiği bir dönemde tarımda tek tipleşmenin risk yarattığını, yerel çeşitlerin korunması için çiftçilerin desteklenmesi gerektiğini vurguladı.