Farkında olmadan yaşıyor olabilirsiniz: Bu eksiklik yılda 50 bin can alıyor

Almanya'da yapılan değerlendirmelere göre yılda 50 bin kişi besin eksikliği nedeniyle hayatını kaybediyor. Yani bu kişiler yeterli düzeyde besin ögesi alabilselerdi önemli bir bölümü yaşamını sürdürebilirdi. Besin eksikliğinin çoğunlukla ancak sonuçlar ağırlaştığında fark edilebilmesi ise ciddi bir sorun oluşturuyor.

Dahiliye uzmanı Matthias Pirlich, bu durumu şöyle anlatıyor: 'Çoğu durumda başlangıçta hiçbir şey fark edilmiyor'. Ciddi bir D vitamini eksikliği aylarca, hatta daha uzun bir süre hiçbir belirti göstermeden devam edebilir. Aynı durum B12 vitamini için de geçerlidir. Belirtiler ortaya çıktığında, örneğin sinirlerde hasar oluştuğunda ise artık çok geç kalınmış olur.

Uzun süreli B12 eksikliği ciddi hasarlara yol açıyor

Vücutta uzun süre devam eden B12 eksikliği omuriliğe zarar verebilir. Bu eksikliğin sonucunda görülen sorunlar şunlardır:

• Kollarda ve bacaklarda uyuşma hissi
• Kasların güçsüzleşmesi
• Felç belirtileri
• Nadiren beyin hasarı, hafıza bozuklukları ve psikolojik sorunlar

Yetersiz beslenme ile besin eksikliği arasındaki fark nedir?

Tüm B vitaminleri metabolizma, kan üretimi ve sinir sistemi için hayati önem taşıyor. Kalsiyum, magnezyum, demir, iyot veya çinko gibi minerallerle birlikte vitaminler mikro besin ögeleri arasında yer alıyor. Vücut bu vitamin ve mineralleri tek başına üretemediği için mutlaka besinler yoluyla alınmaları gerekiyor.

Enerji sağlayan makro besinler olan karbonhidratlar, proteinler ve yağlar kadar mikro besinlere de ihtiyaç duyuluyor.

Vücut uzun süre boyunca tüm işlevlerini sürdürebilmesi için gerekli olandan daha az gıda alıyorsa buna yetersiz beslenme deniyor. Dünya Gıda Örgütü tahminlerine göre yaklaşık 645 milyon insan kronik olarak yetersiz beslenmeyle karşı karşıya bulunuyor.

Besin eksikliği durumunda ise yeterince kalori alınıyor ancak vücutta belirli makro ve mikro besin ögeleri eksik kalıyor. Bu durum uzun vadede hastalıklara yol açabiliyor, hatta ölümcül olabiliyor. 'Gizli açlık' olarak adlandırılan bu sorunu dünya genelinde yaklaşık 2 milyar kişi yaşıyor. Bunların çoğunluğu Küresel Güney ülkelerinde bulunuyor.

Türkiye'de vitamin ve mineral eksiklikleri yaygın

Sanayileşmiş ülkelerde yaşayanlarda da sıklıkla mikro besin ögelerinde eksiklik görülüyor. Bir araştırma, ABD nüfusunun dörtte üçünün tavsiye edilen günlük D vitamini miktarını almadığını, üçte ikisinden fazlasında ise E vitamini eksikliği olduğunu ortaya koydu.

Türkiye'de de vitamin ve mineral eksiklikleri bir halk sağlığı sorunu olarak dikkat çekiyor. Sağlık Bakanlığı uzmanlarının 2020 tarihli bir raporunda, Türkiye nüfusunun yüzde 66,7'sinde D vitamini düzeyinin tavsiye edilen seviyenin altında olduğu belirtildi. Aynı rapora göre:

• Kadınlarda hemen her yaş grubunda demir alımı ihtiyacın altında kaldı
• Erkeklerde özellikle çocuk yaş gruplarında demir alımının yetersiz kaldığı tespit edildi

Almanya'da ise 2017 yılında nüfusun üçte birinde D vitamini eksikliği tespit edildi. D vitamini eksikliği kemik, eklem ve kas ağrılarının artmasına yol açarken, düşme ve kemiklerde kırık riskini yükseltiyor.

Ayrıca Almanların üçte birinde iyot eksikliği görülüyor. İyot, tiroit hormonlarının üretimi için vazgeçilmez bir element. İyot eksikliği tiroit bezinde hastalıklara veya işlev bozukluklarına yol açıyor. Hamileler için de büyük önem taşıyan iyot, bebeğin beyin ve sinir sisteminin gelişiminde belirleyici bir rol oynuyor.

Tarımda uzun süre dayanabilen veya yüksek verim sağlayan çeşitlerin yetiştirilmesi, meyve, sebze ve tahıllardaki mikro besin ögelerinin kısmen azalmasına neden olabiliyor. Ancak bunun insan sağlığı üzerindeki etkisi tartışmalı bir konu.

'Gizli açlığın' nedenleri

Besin eksikliğinin görülmesinin çeşitli nedenleri bulunuyor. Bunlardan biri, kişiyi doyuran ve enerji sağlayan ancak mikro besinlerden yoksun tek taraflı beslenme. Fast-food ürünleri, işlenmiş gıdalar, beyaz ekmek veya beyaz pirinç buna örnek olarak gösterilebilir. Bu gıdalar enerji verse de 'boş kalori' içerir.

Tek taraflı beslenmenin nedeni çoğu zaman yoksulluk oluyor. Küresel Güney ülkelerinde yaşayanlar çoğu zaman sadece un veya pirinç gibi temel gıdalara erişim sağlayabiliyor. Almanya'da yapılan bir araştırma da yoksulluk riski altındaki hanelerde besin değeri düşük ancak enerji yoğun gıdaların sık tüketildiğini gösterdi.

Depresyon gibi hastalıklar da besin eksikliği riskini artırabiliyor. Pirlich'e göre insanlar çoğu zaman iştah kaybı yaşar ve öz bakımını ihmal ettiklerinde oldukça tek yönlü beslenebilirler. Yaşlı insanların ve yalnız yaşayanların da sıklıkla besin eksikliğine bağlı yetersiz beslenme geliştirdiği biliniyor. Ayrıca kullanılan ilaç sayısı arttıkça risk de yükseliyor.

Hastanelerde besin eksikliği: Her üç kişiden biri etkileniyor

Birçok hastalık, vücudun bağırsaklar aracılığıyla besinleri emmesini zorlaştırıyor. Bu durum Crohn hastalığı, çölyak hastalığı, karaciğer rahatsızlıkları veya kanser gibi iltihabi ve kronik hastalıklarda görülüyor.

Değerlendirmelere göre Almanya'da hastanede tedavi gören her üç hastadan biri besin eksikliği yaşıyor veya besin eksikliği riskiyle karşı karşıya bulunuyor. Sağlık sigortalarının verilerine göre ise bu kişilerin yalnızca yaklaşık yüzde 1'i besin eksikliği açısından incelenerek tedavi ediliyor.

Bu hastaların hastanede tedavi gördüğü dönemde durumları çoğu zaman daha da kötüleşiyor. Bunun sonuçları şunlar:

• Daha fazla komplikasyon yaşanıyor
• Yaraların iyileşmesi gecikiyor
• Hastanede kalış süresi uzuyor
• Ölüm oranları artıyor

Bu durum sağlık sistemine her yıl milyarlarca euro ek maliyet getiriyor. Bu nedenle Almanya'da siyasetçiler ve tıp meslek kuruluşları, hastanelerde yetersiz beslenmenin daha iyi tespit edilmesi ve tedavi edilmesi amacıyla 2027 sonuna kadar bir konsept hazırlamayı planlıyor. Buna göre hastaneye kabul sırasında sistematik olarak besin eksikliği taraması yapılması hedefleniyor.

Besin eksikliği nasıl önlenebilir?

Dahiliye uzmanı Pirlich, muayenehanelerde ve ayakta hizmet veren sağlık kuruluşlarında da tüm risk grupları için vitamin ve mineral eksikliği taramalarının yapılmasını öneriyor. Buna kronik ve ciddi hastalığa sahip kişiler ile özellikle ileri yaştaki insanlar dahil.

Yoksulluğun neden olduğu besin eksikliğini önlemek için sağlıklı gıdalara erişimin artırılması gerektiğini söyleyen Pirlich, örneğin okullarda ücretsiz yemek verilebileceğini belirtiyor.

Mümkün olduğunca çeşitli ve bitkisel ağırlıklı beslenmek tavsiye ediliyor. Pirlich'in önerileri şöyle:

• Çok çeşitli beslenmek: Beslenme açısından yararlı birçok gıdayı tüketmiş olursunuz
• Renkli yemekler hazırlamak: Yemek ne kadar renkli ise o kadar iyi
• Sebzeleri nazik yöntemlerle pişirmek: Aşırı ısıtma ve uzun süre sıcak tutma vitaminleri yok ediyor
• Mevsimlik ve yerel ürünler tercih etmek: Uzun depolama süreleri de vitamin kaybına yol açıyor

Sağlıklı ve dengeli beslenmek için büyük çaba gösterilse bile besin eksikliği gelişebiliyor. Böyle durumlarda bir kan testi yaptırılması tavsiye ediliyor. Sonrasında ise besin takviyeleri eksikliğin giderilmesine yardımcı olabilir.