Evlerdeki elektronik çöpler trilyonlarca dolarlık serveti çöpe gömüyor

Mini vantilatörden ucuz bir şarj cihazına, akıllı saatten tek kullanımlık elektronik sigaraya kadar… Avrupa'da insanların yaklaşık yüzde 44'ünün en az altı adet "Fast-Tech" yani ucuz ve kısa ömürlü elektronik cihazı bulunuyor. Bunların yarısından fazlası ise artık kullanılmayan ya da bozulan cihazlar geri dönüştürülmek yerine çekmecelerde bekliyor ya da normal evsel çöpe atılıyor.

Elektronik atıkların toplanması alanında faaliyet gösteren WEEE Forum adlı Avrupa kuruluşu, bu çarpıcı sonucu ortaya koydu.

"Fast-Tech" pazarı hızla büyüyor

Kısa kullanım ömrüne sahip elektronik ürünler anlamına gelen "Fast-Tech" kategorisi hızla genişliyor. Bu kategoriye 10 euronun altındaki şarj cihazları ve aydınlatma ürünleri, powerbank ve fitness takip cihazları gibi yüksek teknolojili ürünler, ucuz mini blenderler ve vantilatörler gibi küçük ev aletleri, ayrıca tek kullanımlık elektronik sigaralar dahil ediliyor.

WEEE Forum'da halkla ilişkilerden sorumlu Magdalena Charytanowicz, bu elektronik cihazların biraz hızlı moda ürünlerine benzediğini belirtiyor.

Fast-Tech ürünlerini satın alanların neredeyse yüzde 40'ı, bu ürünleri hiç kullanmadan ya da satın aldıktan sonraki ilk ay içinde elden çıkardığını bildirdi. Yaklaşık yüzde 60'ı ise ürünü altı aydan daha uzun süre kullanmadığını söyledi. Buna rağmen ankete katılanların büyük çoğunluğu, kısa kullanım ömrüne karşın genel olarak cihazlardan memnun olduklarını ifade etti. Tüketiciler böylece bu ürünlerin kalitesinin düşükünü bir bakıma kabul etmiş görünüyor.

Çöpe giden "altın madeni"

Dünya genelinde her yıl yaklaşık 62 milyon ton elektronik cihaz çöpe atılıyor. Charytanowicz bu miktarın büyüklüğünü çarpıcı bir örnekle anlatıyor: "Bu, her yıl Çin Seddi kadar atık demek." Ona göre bu rakam 2030'a kadar 82 milyon tona çıkacak.

Böylece değerli hammaddeler kaybolurken atıklar aynı zamanda çevreyi kirletiyor. 2022'de Avrupa'da ortaya çıkan 10,7 milyon ton elektronik atığın içinde milyonlarca ton kritik hammadde bulunuyordu. Bunlar arasında manganez, altın, bakır ve alüminyum yer alıyordu.

Charytanowicz bu hammaddelerin "jeopolitik gerilimlerin merkezinde" bulunduğuna dikkat çekiyor. Dünya genelinde nadir toprak elementleri ve diğer kritik minerallere erişim konusunda rekabet giderek artıyor. Ona göre bir devre kartı ya da batarya içeren en küçük cihazlar bile geri dönüşüm zahmetine değer.

WEEE Forum gibi kuruluşlara göre, ucuz elektronik cihazların nasıl bertaraf edilmesi gerektiği konusunda farkındalığın artırılması ve geri dönüşümün mümkün olduğunca kolaylaştırılması gerekiyor. Ancak bir ürünün çevre üzerindeki etkisini azaltmanın en etkili yolu, daha iyi tasarım ve tamir edilebilirlik sayesinde kullanım ömrünü uzatmak. Çünkü hammaddelerin elde edilmesi, özellikle nadir toprak elementlerinde, yüksek miktarda enerji gerektiriyor.

Sağlık dijitalleşmesi atık yığını büyütüyor

Büyüyen elektronik atık yığınının bir başka nedeni de sağlık sisteminin dijitalleşmesi. Diyabet sensörleri ve tansiyon ölçüm cihazları gibi ürünler sağlık hizmetlerinde büyük değişiklikler sağlayabilir. Ancak bunların önemli bir bölümü tek kullanımlık ürünlerden oluşuyor.

Aralık 2025'te Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, sağlık alanındaki giyilebilir elektronik cihazların yıllık satışının 2050'ye kadar dünya genelinde iki milyar adede çıkması mümkün. Bu da milyonlarca ton ek elektronik atık anlamına gelebilir.

Hollanda'daki Delft Teknik Üniversitesi'nde sürdürülebilir tasarım mühendisliği dersleri veren Jeremy Faludi'ye göre, sağlık alanında kullanılan cihazları geri dönüştürülebilir ya da yeniden kullanılabilir hâle getirmek, diğer elektronik ürünlere kıyasla çok daha büyük bir zorluk. Özellikle hastanelerde kullanılan dijital cihazlar için geçerli. Bunun nedenlerinden biri, kan veya başka vücut sıvılarıyla temas eden dijital cerrahi aletlerde hastaların bulaştan korunması gerekliliği. Faludi'nin ifadesiyle bu cihazlar çoğu zaman yeniden kullanılamayacak şekilde tasarlanıyor, çünkü elektronik aksam çıkarılmadan sterilize edilmeleri neredeyse mümkün olmuyor.

Modüler tasarım ile çözüm arayışı

Faludi, Avrupa Birliği tarafından finanse edilen Digital Health in Circular Economy (DiCE) projesinde görev aldı. Proje, dijital sağlık cihazlarının kritik malzemelerin geri kazanılabileceği ve hasta güvenliğinden ödün verilmeden çevresel etkilerin azaltılabileceği şekilde tasarlanmasına katkı sağlamayı amaçlıyor.

Modüler tasarım sayesinde elektronik bileşenler, her hastada değiştirilmesi gereken diğer parçalardan ayrılabilir. Böylece cihazların yeniden kullanımı kolaylaşabilir. Dört yıl süren projeye dokuz AB ülkesinden vatandaşlar, hastaneler ve üreticiler katıldı.

Projede, hastaları kalp monitörlerine bağlamak için kullanılan yeniden kullanılabilir EKG kablolarının çevre üzerindeki etkiyi yüzde 81 ila 94 arasında azaltabildiği ortaya kondu. Normalde bu kablolar tek kullanımlık olarak tasarlanıyor.

Kolay süreç, yüksek katılım

WEEE Forum'dan Charytanowicz, tansiyon veya kan şekeri ölçüm cihazlarının da diğer birçok elektronik ürün gibi çoğu zaman çekmecelerde unutulduğunu ya da insanların hangi çöp kutusuna atılması gerektiğini bilmediği için yanlış şekilde bertaraf edildiğini belirtiyor.

Belçika, İspanya ve Slovenya'da yürütülen pilot projelerde ücretsiz posta yoluyla iade ve kamu alanlarında toplama noktaları gibi seçenekler sunuldu. Süreç kolay olduğu sürece insanların yüzde 60'tan fazlasının artık istemedikleri cihazları geri vermeye hazır olduğu görüldü.

Charytanowicz'e göre gerçekten önemli olan, bu işlemin günlük yaşamın içine kolayca entegre edilebilmesi. Bir cihazı geri dönüştürmenin başka bir kişinin sağlığına katkıda bulunabileceği mesajı gibi "yeşil teşvikler" de insanları doğru olanı yapmaya yönlendirebiliyor.