30 bin maymun için çiftlik kuruluyor, bölge halkı isyan etti

ABD'de on binlerce laboratuvar maymunu yetiştirmeyi hedefleyen dev bir girişime yatırım yapıldı. Yıllardır süren maymun kıtlığı, araştırmalarda kullanılan hayvanların fiyatını rekor seviyelere taşırken ABD'li laboratuvarları yurt dışı tedarikçilere bağımlı hale getirdi. Yeni girişim ise bu sorunu ülke içinde üretim yaparak çözmeyi amaçlıyor.

2023 yılında kurulan Safer Human Medicine adlı şirket, bugüne kadar 28 milyon dolar yatırım aldı. Bu tutarın 20 milyon doları, Palantir'in kurucu ortaklarından Joe Lonsdale'in girişim sermayesi şirketi tarafından sağlandı.

30 bin maymuna ev sahipliği yapacak tesis planlanıyor

Şirket, Georgia eyaletinin Bainbridge kentinde büyük bir üretim tesisi kurmayı planlıyor. Projeye göre tesiste, ilaç araştırmalarında sıkça kullanılan uzun kuyruklu makak türünden 30 bin maymuna kadar hayvan barındırılabilecek.

Laboratuvar maymunlarının fiyatı 20 bin doları aştı

ABD'de yaşanan maymun kıtlığı, araştırma hayvanlarının fiyatlarını da hızla artırdı. Bir maymunun fiyatı 2019'da yaklaşık 3 bin dolar seviyesindeyken, bugün 20 bin doların üzerine çıktı.

Araştırma hayvanlarının önemli tedarikçilerinden birinin sağladığı maymunların fiyatı da benzer bir tablo sergiliyor:

• 2019: Yaklaşık 2 bin 500 dolar
• 2022: 22 bin dolar

Kıtlığın temelinde ise Covid-19 salgınıyla başlayan tedarik sorunları bulunuyor. Bir dönem ABD'nin önemli maymun tedarikçilerinden biri olan Çin, ihracata kısıtlama getirdi. Bunun üzerine Amerikan laboratuvarları başka ülkelerden hayvan temin etmeye başladı.

Bu süreçte Kamboçya önemli bir tedarikçi haline geldi. Vahşi doğadan yakalanan maymunların yasa dışı ticaretine ilişkin federal soruşturma, ABD'ye yapılan sevkiyatları da olumsuz etkiledi.

30 bin maymuna ulaşmak 20 yıl sürebilir

Şirket, ABD'nin yabancı tedarikçilere bağımlılığını azaltmak için yerli üretimi artırmayı hedeflese de maymunların üreme hızı, projenin kısa sürede tamamlanmasını zorlaştırıyor.

Dişi makaklar yaklaşık 4 yaşında üreme olgunluğuna ulaşıyor ve genellikle yılda yalnızca bir yavru dünyaya getiriyor.

Plan kapsamında şirketin ilk aşamada Asya'daki üretim tesislerinden 500 ila 1.000 makak getirmeyi önerdiği, bu hayvanların üremesiyle sayının 20 yıl içinde kademeli olarak 30 bine çıkarılmasının hedeflendiği belirtiliyor.

Hayvan hakları savunucuları da tepkili

Proje, hayvan hakları savunucularının da sert tepkisini çekiyor. Hayvan Refahı Enstitüsü, 2025 yılında yayımladığı raporda nesli tehlike altındaki uzun kuyruklu makakların uluslararası ticaretinin sona erdirilmesi çağrısında bulundu.

Kuruluş, ABD'deki mevcut tesislerde yaşanan hayvan kaçışları, yaralanmalar ve ölümlere de dikkat çekti. Yeni üretim merkezlerinin kurulmasının hayvan refahı açısından ek sorunlara yol açabileceğini savundu.

396 milyon dolarlık projeye bölge halkı karşı çıktı

Proje sadece hayvan hakları kuruluşlarını değil, Bainbridge sakinlerini de ayağa kaldırdı. Kentte kurulması planlanan 396 milyon dolarlık tesis halk tarafından yoğun tepkiyle karşılandı.

Proje ilk açıklandığında yerel yönetimden güçlü bir destek görmüştü. Aralık 2023'te yetkililer, şirkete yaklaşık 200 dönümlük arazi sağlanmasını ve 10 yıl boyunca emlak vergisi alınmamasını kabul etmişti. Ayrıca 300 milyon dolara kadar gelir tahvili çıkarılmasının da önü açıldı.

Şirket, proje karşılığında şunları taahhüt etti:

• 263 kişiye kadar istihdam sağlanması
• Bölgeye 270 milyon dolarlık yatırım yapılması

Yerel yönetim desteği geri çekti

Halktan gelen yoğun tepkiler üzerine yerel yetkililer yalnızca 2 ay sonra projeye verdikleri desteği geri çekti.

Yerel emlakçı Lacey Shepherd, tartışmaların bazı ev alıcılarının satın alma kararından vazgeçmesine neden olduğunu söyledi. Bölge sakinleri özellikle konut fiyatlarının düşmesinden ve su kaynaklarının kirlenmesinden endişe duyuyor.

Bir başka bölge sakini, tesiste 30 bin maymun bulunmasının kentte ciddi sorunlara yol açabileceğini savundu.

Federal mahkemede dava açıldı

Yerel yönetimin kararının ardından şirket, sözleşmenin ihlal edildiği gerekçesiyle federal mahkemede dava açtı. Hukuki süreç devam ederken şirket, Ekim 2026 itibarıyla Georgia'daki tesis için araziyi henüz satın alamadı.

Georgia'daki büyük proje belirsizliğini korurken şirket, Florida'da daha küçük bir tesisle ilerleme kaydetti. 2025 yılında LaBelle kentinde araştırma maymunlarını barındırmak ve karantinaya almak amacıyla mevcut bir tesisi satın aldı.

Yapay zeka maymun talebini artırabilir

Laboratuvar maymunlarına yönelik talebin gelecekte daha da artabileceği öne sürülüyor. Bunun nedenlerinden biri de yapay zekanın ilaç geliştirme sürecinde giderek daha fazla kullanılması.

Yapay zeka destekli ilaç keşfinin, klinik öncesi aşamada test edilmesi gereken ilaç adaylarının sayısını artırabileceği, yeni ilaçların insanlarda kullanılmadan önce güvenlik testlerinden geçirilmesinin de makak maymunlarına yönelik ihtiyacı artırabileceği belirtiliyor.

Ancak ABD Gıda ve İlaç Dairesi, hayvan deneylerini azaltmak için yapay zeka ve diğer yeni teknolojilerin kullanımını teşvik ediyor. Bu değişimin ilaç sektöründe yaygınlaşmasının yıllar alabileceği ifade ediliyor.

Eylül 2025 tarihli bir rapora göre hayvan deneyleri, ilaç geliştirme sürecinin standart aşamalarından biri olmayı sürdürüyor. Özellikle monoklonal antikorlarla ilgili güvenlik testleri altı aya kadar uzayabiliyor. Bu çalışmalarda ortalama 144 insan dışı primat kullanılırken hayvan başına maliyet 50 bin dolara kadar çıkabiliyor.

Buna karşılık bazı sektör yöneticileri, yapay zekanın gelecekte hayvan deneylerine duyulan ihtiyacı tamamen ortadan kaldırabileceğini düşünüyor. İlaç geliştirme çözümleri bir şirketinin yöneticisi, hayvan deneylerinin artık gerekli olmayacağı bir noktaya yaklaşıldığını söyledi.