Özbekistan: İpek Yolu'nun Kalbinde Yatırım Cenneti ve Kadim Medeniyetin Sessiz Mirası

İpek Yolu'nun 'kadim bir isim' olarak bilinmesine rağmen, bu adlandırmayı ilk kez 1877 yılında Alman kâşif Richthofen'in ortaya attığı tahmin edilmiyor. Ünlü coğrafyacı bu tarihi rotayı bilimsel olarak haritalandırarak Özbekistan topraklarının tarih boyunca taşıdığı önemi dünyaya duyurmuş.

Günümüzde ise durum oldukça farklı: Özbekistan, birçok ulusun liderleri ve halkları tarafından artık sadece bir 'ipek yolu' değil, sürekli gidip gelinen bir 'su yoluna' dönüşmüş durumda. Ülkeye gelenlerin bir bölümü gezip dönmek niyetindeyken, büyük sermayelere alan açmaya çalışan ülke yönetimlerinin planı biraz daha farklı görünüyor.

Gelişmiş ülkelerin liderleri hızla değişen Özbekistan'ı yatırım cenneti olarak değerlendirirken, halklar daha çok Orta Çağ Rönesansını yaşayan kadim şehirlerin eserlerini keşfetmek için geliyor. Milyonlarla ifade edilen uluslararası ziyaretçi sayısına karşılık Türkiye'den yılda otuz binin altında ziyaretçi alınıyor. Turan coğrafyasını keşfetmek ve inanç turizmi amacıyla gelen Türk gezginler, Batılı ziyaretçilerden farklı bir profil oluşturuyor.

Semerkant'ta Karşılama: 'Memleketinize Hoş Geldiniz'

Anadolu'dan gelen ziyaretçiler, Semerkant'ta 'Memleketinize geri hoş geldiniz' sözleriyle karşılanıyor. Gök Tengri zamanında buralarda bulunmuş Selçukluların Müslüman torunları olarak birbirlerine sevgiyle sarılan bu buluşmalar son derece içtenlikli geçiyor.

Semerkant terminal binasının kitap şeklindeki mimarisi, ziyaretçilere bambaşka bir kültürel anlayışla karşılaşıldığını gösteriyor. İlk dakikadan itibaren Latin harfleriyle yazılmış Özbek kelimelerini çözümlemek, gezinin kendine has bir oyunu haline geliyor.

ABD'nin Rubio Heyeti ve Lüks Otel Krizi

Özbekistan ziyareti boyunca ABD'nin C5+1 platformu kapsamında bölgeye gelen bir heyetin varlığı göze çarpıyor. Rusların hâlâ Orta Asya dediği, bölge ülkelerinin Batı Türkistan olarak nitelendirdiği coğrafyadaki bu diplomatik temasların, sıradan ziyaretçiler üzerinde ciddi etkileri olduğu gözlendi. Heyetler için meydanların kapatılması, anıtsal binaların ziyarete kapatılması hatta internet erişiminin kısıtlanması gibi uygulamaların tanığı olundu.

Mirziyoyev Dönemi: Reformlar mı, Yatırım mı?

2016'da hayatını kaybeden eski Devlet Başkanı Kerimov'un yerine geçen Şhavkat Mirziyoyev sonrasında ülkede yeni bir dönem başlamış görünüyor. ABD ve AB, bu dönemde demokratik reformlar yerine kritik mineraller, enerji güvenliği, lojistik hatlar ve terörle mücadeleyi öne alan bir diyalog tercih etti.

Özbekistan'ın yatırımcıları cezbeden temel unsurları şöyle sıralanabilir:

• %90'a yaklaşan çalışabilir ucuz iş gücü
• Kritik mineraller, uranyum ve altın başta olmak üzere zengin emtia kaynakları
• İşlenebilir topraklar ve doğalgaz rezervleri
• Stratejik coğrafi konum
• Devlete ait topraklar üzerinde serbest ticaret bölgeleri kurulabilmesi

Kritik minerallerden tarım ve gıda sanayine, finans ve sermaye piyasalarından teknolojiye kadar her alanda başı çeken ABD'nin yanı sıra Rusya'nın ROSATOM'u nükleer santral inşaatına başlarken, Çin dev güneş enerjisi çiftlikleri kuruyor. Otoyolları Almanlar, demiryolunu Kore yaparken, enerji depolama ve dağıtım işleri Türk şirketlerine veriliyor.

Kadim Şehirlerde Medeniyet Mirası

UNESCO Kültür Mirası listesine girmiş kadim şehirlerdeki yapılar, Özbekistan'ın tarihi boyunca bir çekim merkezi olduğunu kanıtlıyor. Budizm'den Zerdüştlük'e, İslam'ın entelektüel merkezini yaratan Samanilerden Timur İmparatorluğu'na kadar geniş bir tarihsel yelpaze bu topraklarda kendine yer bulmuş.

Öne çıkan tarihî miraslar şunlardır:

• Timur'un torunu Mirza Uluğ Bey'in Semerkant rasathanesinde 70'ten fazla alimle hazırladığı Damat Yıldızlar Cetveli
• Registan'daki medreseler — günümüzün Harvard'ı olarak anılıyor
• İbni Sina'nın şifacılık yaptığı kaleler
• Firdevsi'nin destan kaleme aldığı şehirler
• UNESCO'nun 'evrensel deha' olarak tanıdığı El Bîrunî'nin ilim mirası
• İslam dünyasının en büyük hadis alimi İmam Buhari'nin görkemli türbe kompleksi

Sıradan İnsanlar ve Kimlik Arayışı

Taşkent metrosunda yabancı konuklara yer vermek için ayağa kalkan gençlerden pazar yerindeki satıcılara kadar ülkenin sıradan insanlarının, bu devasa kültürel zenginliğin ve ülkede biriken maddi varlığın ne kadar farkında olduğu sorusu akıllara geliyor. Devletin inşa ettiği milli Özbek kimliğiyle ne kadar uyum sağlayacakları, tarımsal üretim nedeniyle her saat başı 5-6 metrekare toprağın çölleşmesiyle ne kadar ilgilendikleri gibi sorular da gündeme giriyor.

Öte yandan, Sovyet yönetimince 1974'te inşa edilen Taşkent Oteli'nin UNESCO değeri haline getirilmesi, Sovyet dönemi mirasına farklı bir bakış açısı sergiliyor. Orman içine kurulmuş yemyeşil büyük şehirlerde güvenlikle gezilebilecek bir deneyim sunan Özbekistan'ı anlamak için tarih ve arkeoloji bilgisi yüksek rehberlerle ve detaylı bir planlamayla seyahat etmek gerekiyor.