Nobel Bilim Ödüllerinde Kadınlar Yalnızca Yüzde 4'le Temsil Ediliyor

Alfred Nobel'in 1895 yılında yazdığı vasiyetinde, kendi adını taşıyan ödüle hak kazanacakları "İnsanlığa en büyük faydayı sağlayan kişiler" olarak tanımlamasına rağmen, ödülün verildiği ilk günden bu yana kadınlar her kategoride küçük bir azınlık olarak kalmaya devam ediyor. Özellikle tıp, fizik, kimya ve 1969'dan bu yana verilen ekonomi gibi bilim alanlarında kadınların tarihsel temsiliyeti son derece düşük bir düzeyde seyrediyor.

769 Ödülden Yalnızca 30'u Kadınların

1901 ile 2026 yılları arasında bu dört bilimsel dalda verilen 769 Nobel ödülünden yalnızca 30'u kadınlara layık görüldü. Bu oran, toplam ödüllerin yüzde 3,9'una denk geliyor. Ekonomi Nobel ödülünün de açıklanmasıyla birlikte, bu yıl dört bilimsel alandaki tüm ödüllerin erkeklere verildiği kesinleşmiş oldu.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi ve Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi, ödül sahipleri arasındaki cinsiyet dengesizliği nedeniyle uzun süredir eleştirilerin hedefinde yer alıyor. 2018 yılında aday belirleme sürecinde değişikliğe giden bu kurum, aynı yıl fizik alanında Donna Strickland'ı, kimya alanında ise Frances H. Arnold'u ödüle layık bulmuştu. O döneme kadar 50 yılı aşkın süredir fizik Nobel'ini hiçbir kadın kazanmamış, kimya Nobel'ini ise yalnızca tek bir kadın alabilmişti.

Eski İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi genel sekreteri Göran Hansson, kadınların yüzlerce yıldır ayrımcılığa uğradığını kabul ederken, aday gösterilmemiş birine ödül veremeyeceklerini belirterek komitenin aday belirleyen kişilerini daha açık fikirli olmaya teşvik ettiklerini ifade etmişti.

"Matilda Etkisi" Bilim Dünyasını Gölgelemeye Devam Ediyor

Nobel ödülleri, modern bilimin gelişimiyle ilgili çağ dışı bir bakış açısını sürdürdüğü ve sınıf ile ırk temelli önyargılar barındırdığı gerekçesiyle de eleştiriliyor. Nükleer fisyonun anlaşılmasında hayati rol oynayan fizikçi Lise Meitner, bu durumun en sembolik örnekleri arasında yer alıyor. Otuz yıldan fazla birlikte çalışan Otto Hahn, 1944 Nobel Kimya Ödülü'nü tek başına alırken, Meitner'in yıllar içinde aralarında Niels Bohr ve Max Planck'ın da bulunduğu isimler tarafından 49'dan fazla kez aday gösterildiği sonradan ortaya çıkmıştı.

Uzmanlar, kadınların imza attığı buluşların görmezden gelinmesi veya erkek meslektaşlarına mal edilmesini anlatan "Matilda etkisi" ile erken yaşlardan itibaren kız çocuklarının bilim alanından uzaklaştırılması gibi etkenlerin bu uçurumu derinleştirdiğini belirtiyor.

Öte yandan Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna, 2020 Nobel Kimya Ödülü'nü birlikte alarak tarihe geçmişti. İkili, bilim alanında ilk kez iki kadının erkek olmadan bir Nobel ödülünü paylaştığı isimler olarak kayıtlara geçti.

UNESCO verilerine göre dünyada STEM (bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik) alanından mezun olanların yalnızca yüzde 35'i kadındır. Ancak bu oran akademik kariyer ve liderlik pozisyonlarına geçişte sert bir düşüş göstererek Nobel gibi ödüllere giden yolu ciddi biçimde daraltıyor.

Uzmanlar Uzun Vadeli Reformlara Dikkat Çekiyor

Kopenhag Üniversitesi'nden fizikçi Liselotte Jauffred, istatistiklerin ortada bir sorun olduğunu net biçimde gösterdiğini, ancak bu eşitsizliği doğuran mekanizmaların Nobel'den çok önce devreye girdiğini vurguluyor.

Cambridge Üniversitesi fahri profesörü Athene Donald ise sorunun toplumsal düzeyde, özellikle erken yaşlarda ve okul düzeyinde yapılacak müdahalelerle çözülebileceğini ifade ediyor. Nanoteknoloji uzmanı Amal Kasry de meselenin yalnızca ödül aşamasında olmadığını, araştırma yapma, fonlara ve mentorluğa erişim gibi bilim yolculuğundaki fırsat dağılımının sorgulanması gerektiğini savunuyor.

Bilim dünyasında cinsiyet eşitsizliğini ortadan kaldırmak için atılması gereken adımların, ödül törenlerinden çok daha derin yapısal reformları kapsadığı belirtiliyor.