Kül olan başkenti haritadan silen felaket: 'Pombal kafesi'yle küllerden doğdu

Portekiz'in başkenti Lizbon, 1 Kasım 1755 sabahına sıradan bir başlangıç yaptı. Azizler Günü nedeniyle kiliseler dolmuş, sunaklarda mumlar yakılmıştı. Avrupa'nın en zengin şehirlerinden biri olan Lizbon'da kimse birkaç saat içinde büyük bir felaket yaşanacağını tahmin etmiyordu.

Saat 09.40 civarında başlayan şiddetli sarsıntı, kenti kısa sürede harabeye çevirdi. Deprem dakikalar boyunca sürerken çok sayıda bina, kilise ve tarihi yapı yıkıldı. Dar sokaklarda çöken binalar kaçmaya çalışan insanların üzerine devrildi. Özellikle nehir kıyısındaki ticaret bölgesi, suya doymuş zemin nedeniyle ağır hasar gördü.

Depremi tsunami ve yangınlar izledi

Depremin ardından hayatta kalan binlerce kişi, yıkılan binalardan uzaklaşarak Tagus Nehri kıyısındaki açık alanlara sığındı. Ancak yaklaşık 40 dakika sonra gelen tsunami, güvenli olduğunu düşündükleri bu bölgeleri de vurdu. Nehir sularının yükselmesiyle liman ve çevresindeki alanlar sular altında kaldı. Portekiz'in güneyindeki Algarve kıyılarında da büyük yıkım yaşandı.

Felaket bununla da sınırlı kalmadı. Deprem sırasında kiliselerde ve evlerde devrilen mumların yol açtığı yangınlar, kentin farklı noktalarına yayıldı. Yaklaşık 5 gün süren yangınlar kraliyet sarayını, önemli arşivleri, kütüphaneleri ve sanat eserlerini yok etti. Portekiz'in denizcilik geçmişine ilişkin çok sayıda kayıt da alevler arasında kayboldu.

Felakette hayatını kaybedenlerin kesin sayısı bilinmiyor. Dönemin kaynaklarında 40 bin ila 60 bin arasında değişen rakamlar yer alsa da güncel araştırmalar Lizbon'daki can kaybının yaklaşık 12 bin ile 40 bin arasında olabileceğini ortaya koyuyor. Kayıtların önemli bölümünün yok olması, kesin bir sayıya ulaşılmasını zorlaştırıyor.

Doğa olaylarına bakışı değiştiren bir felaket

Lizbon depremi, Avrupa'da doğa olaylarının nasıl açıklanması gerektiğine ilişkin tartışmaları da derinleştirdi. Dönemin yaygın dini anlayışına göre felaketler, insanların günahlarına karşı ilahi bir ceza olarak yorumlanabiliyordu. Cizvit rahip Gabriel Malagrida da depremi Tanrı'nın yargısı olarak değerlendirdi ve kentin yeniden inşası yerine tövbeye ağırlık verilmesini savundu.

Buna karşılık Portekiz yönetiminde etkili olan Sebastião José de Carvalho e Melo, felaketin ardından farklı bir yol izledi. Daha sonra Pombal Markisi olarak tanınacak olan Carvalho e Melo, depremi yalnızca dini açıdan yorumlamakla yetinmedi. Ülke genelindeki din görevlilerinden sarsıntının süresi, yönü, deniz seviyesindeki değişimler ve binalarda meydana gelen hasarlar hakkında bilgi toplamasını istedi. Yüzlerce yanıtın bir araya getirilmesiyle depremin etkileri sistematik biçimde incelendi.

Bu çalışma, modern sismoloji tarihinin ilk kapsamlı deprem araştırmalarından biri olarak kabul ediliyor.

'Pombal kafesi' devrimi

Depremin ardından kentin yeniden inşası için kapsamlı bir plan hazırlandı. Özellikle Baixa olarak bilinen aşağı şehir bölgesinde dar ve düzensiz sokakların yerine daha geniş, düzenli caddeler oluşturuldu.

Yeni binalarda deprem sırasında yıkılma riskini azaltmak amacıyla ahşap taşıyıcı kafes sistemleri kullanıldı. Pombal kafesi olarak bilinen bu yapı tekniği, ahşap iskeletin taş duvarlarla birlikte hareket etmesini sağlayarak binaların sarsıntılara karşı daha dayanıklı olmasını amaçlıyordu. Tasarımlar, ölçekli modeller üzerinde yapılan deneylerle de sınandı. Bu çalışmalar, deprem riskini azaltmaya yönelik mühendislik uygulamalarının gelişmesinde önemli bir yere sahip oldu.

Bugün hâlâ felaketin izleri var

Lizbon'da felaketin izlerini görmek bugün hâlâ mümkün. Chiado bölgesindeki Carmo Manastırı'nın çatısız kalıntıları, depremin yıkıcı etkisini hatırlatıyor. Kentin yeniden düzenlenen Baixa bölgesi ise felaketin ardından geliştirilen şehircilik ve yapılaşma anlayışının izlerini taşıyor.

1755 Lizbon depremi, büyük bir kentin birkaç saat içinde nasıl yıkılabileceğini gösterirken felaketlerin yalnızca sonuçlarını değil, nedenlerini de araştırmanın önemini ortaya koydu. Yaşanan yıkım, doğa olaylarını gözlemleme, verileri karşılaştırma ve daha güvenli yapılar inşa etme çabalarına önemli bir ivme kazandırdı.