İnsanlar Nasıl "Doğru"dan Sapar? Bilişsel Çelişki ve Ahlaki Çözülmenin Psikolojisi

Yirminci yüzyılın ortalarına kadar sigara zararsız, hatta yararlı bir ürün sayılıyordu. Reklam afişlerinde beyaz önlüklü hekimler sigara öneriyor, bir marka "en çok doktorun içtiği sigara" sloganıyla raflarda yerini alıyordu.

1950 yılında yayımlanan iki önemli araştırma, sigara ile akciğer kanseri arasındaki bağı ilk kez güçlü kanıtlarla ortaya koyana dek bu tablo sürdü. Dört yıl sonra dünyanın önde gelen sigara şirketleri yüzlerce gazeteye ilan vererek "sağlığınız bizim için her şeyin üstündedir" mesajını paylaştı. Şirket yetkililerinin tek bir sözü vardı: "Kanıtlanmış bir ilişki yok."

Oysa durum tam tersiydi. 1994'te yedi büyük sigara şirketinin genel müdürü, meclis önünde yemin ederek nikotinin bağımlılık yapmadığına inandıklarını söyledi. Kendi laboratuvarları zararı çoktan doğrulamış, bir şirketin hukuk müşaviri 1963'te "biz bağımlılık yapan bir madde satıyoruz" diye kaleme almıştı. 2006'da bir mahkeme, şirketlerin halkı elli yıl boyunca bilerek yanılttığına hükmetti.

"Kötü Adamlar" Değil, Dürüst İnsanlardı

Yarım asır süren bu kandırmacaya alet olanlar, insanlık düşmanı kötü adamlar değildi. Binlerce kimyager, avukat, reklamcı ve yönetici bu süreçte yer aldı. Çoğu özel hayatında dürüst, çevresinde saygın, kendini iyi biri olarak gören insanlardı.

Bu durum akıllara temel bir soruyu getiriyor: Bu "iyi" insanlar, hem toplumun hem de kendi vicdanlarının yanlış dediği işleri nasıl yapabiliyor?

İki Düşüncenin Savaşı: Bilişsel Çelişki

Şirketin laboratuvarında sigaranın kanser yaptığını gösteren bir kimyagerin zihninde iki düşünce yan yana durmakta zorlanır: "Ben dürüst bir bilim insanıyım" ve "Şirketim kanıtlanmadı diyor, ben de susuyorum." Yöneticinin durumu da farklı değildir: "Ben iyi bir insanım" ve "Sattığım ürün insanları öldürüyor."

Psikolojide bilişsel çelişki olarak adlandırılan bu gerilim rahatsız edicidir ve zihin onu gidermek ister. Bunun iki yolu vardır:

• Davranışı değiştirmek: Bulguyu yayımlamak, işten ayrılmak, satışı durdurmak. Bunun ağır bir bedeli vardır; ilk sırada iş kaybı gelir.
• Düşünceyi değiştirmek: Bedelsizdir. "Bulgular henüz kesin değil", "Daha çok araştırma gerekiyor", "Zaten herkes riski biliyor" gibi cümleler bu yola açılır.

İnsanlar çoğu zaman yaptıklarını değil, yaptıklarına ilişkin öyküyü değiştirir. Bir süre sonra bu öyküye ilk inanan kendileri olur. Halk arasında "minareyi çalan kılıfını hazırlar" denir; psikolojideki adıyla rasyonalizasyon, tam olarak budur.

Vicdanı Devre Dışına Bırakma Yolları

Psikolog Albert Bandura, insanların kendi ahlak ölçütlerini askıya almak için kullandığı yolları ahlaki çözülme başlığı altında topladı:

• Yüce bir amaca bağlamak: "Yetişkinlerin özgür seçim hakkını savunuyoruz", "Binlerce ailenin ekmeği buna bağlı." Amaç ne kadar yüceyse yoldaki yanlış o kadar küçük görünür.
• Adını değiştirmek: Yalan "bilimsel tartışma", bağımlılık "alışkanlık" oldu. 1969 tarihli bir şirket yazışmasında strateji açıkça yazılıydı: "Şüphe bizim ürünümüzdür." Eylemin adı yumuşayınca ahlaki ağırlığı da hafifler.
• Sorumluluğu dağıtmak: Kimyager yalnızca ölçtü, avukat yalnızca hukuku uyguladı, reklamcı yalnızca ürünü tanıttı. "Biz satmazsak başkası satar." Büyük kurumlarda herkes küçük bir dişlidir ve dişli suçlu olmaz.
• Zararı küçültmek ve kıyaslamak: "İstatistiksel ilişki nedensellik değildir", "Alkol de öldürüyor, trafik de." Rakamların yüzü yoktur; 20. yüzyılda sigaradan ölen 100 milyon insan yalnızca bir tabloda kaldı.

Küçük Adımlarla Büyük Yanlışlara

İnsanlar büyük bir ahlaki sıçramayı çoğunlukla reddeder; ancak aynı noktaya küçük adımlarla kolayca ulaşır. Her adım bir öncekine göre küçüktür ve ölçütümüz dünkü davranışımız olduğunda bugünkü normal görünür.

Sigara şirketlerinde de iş tek bir büyük yalanla başlamadı. Süreç şöyle ilerledi:

1. Önce kendi laboratuvar sonuçları yayımlanmadı.
2. Sonra "kanıtlanmadı" denildi.
3. Çok sonra tartışmayı canlı tutacak araştırmalara finansman sağlandı.
4. En sonunda yemin altında yalan söylendi.

Üstelik konu bir ahlak sorunu olarak değil, "satışları nasıl koruruz?" diye ticari bir mesele olarak konuşuldu. İnsan kötü bir şey yapmaya karar vermez; yalnızca bir sorunu çözer.

O Zaman Biz Ne Yapalım?

Bu süreçlerin hiçbiri "yoldan çıkmış insanlara" özgü değil. Hepimizin zihninde hazır bekler. Korunma yolu kendimizi daha ahlaklı saymak değil, zaman zaman şu soruları sormaktır:

• Bu yaptığma gerçek adını versem nasıl görünürdü?
• Bunu çocuğuma anlatabilir miyim?
• "Herkes yapıyor" diyorsam, bu "herkes" kim, kime bakarak söylüyorum?
• Bir yıl önce bu adımı atar mıydım?

Damlaya damlaya göl olur derler; doğrudur. Ancak bu yalnızca olumlu birikimler için değil, yanlışlar için de geçerli. Vicdanı koruyan, gölü değil ilk damlayı fark etmektir.